Pivot Sulama – Tarlasera Mayıs 2019 sayısı

Tarımsal sulama üreticiler adına verimin ve kazancın arttırılması için anahtar role sahip. Ancak ilkel diye tabir edilen salma sulama şeklinden vazgeçip gelişen teknoloji ile daha verimli ve su yöneti-mini merkeze alan sistemleri tercih etmek gerekiyor. Bu anlamda hem verimli hem de uzun ömürlü olan pivot sulama sistemleri üreti-ciler için bir seçenek olabilir. Büyük tarım arazileri için uygun olan bu sistem zaman, enerji ve işgücü açısından büyük tasarruf sağ-lıyor.

Su… Sulama… Bu iki kavram tarım için hayati öneme sahip. Verimliliği doğrudan etkileyen sulama, üreticilerin tarımsal üretimde bir üst seviyeye çıkmasını sağlıyor. Ancak bu noktada yapılan ciddi hatalar bazen üreticinin yüksek verim elde etmesinden çok, zarar görmesine neden oluyor. Bunun yanında nüfus artışına bağlı olarak tatlı su kaynaklarının azalması da tarımın sürdürülebilirliği
için büyük önem taşıyor.

Türkiye’de 8,5 milyon hektar arazi sulanabiliyor

2016 yılı verilerine göre Türkiye’de yıllık 54 milyar metreküp su tüketiliyor. Bu tüketimin yaklaşık 40 milyar metreküpü, yani yüzde 73’ü tarımsal sulama amaçlı kullanılıyor. Devlet Su İşleri’nin (DSİ) 2023 tahmini ise sulama sektörüne 72 milyar metreküp su tahsisi yapmak ve su tüketiminde tarımsal sulamanın payını yüzde 64 seviyesine indirmek olarak belirtiliyor. Peki, Türkiye’nin toplam tarım arazilerinin ne kadarı sulanabilir nitelikte? Bugün Türkiye 78,36 milyon hektar yüzölçümüne sahip ve bunun 28 milyon hektarlık kısmında tarım yapılabiliyor. Tarım alanlarının 25,75 milyon hektarlık kısmı sulanabilir durumda ancak bu alanın yalnızca 8,5 milyon hektarı sulanıyor.

Sulu tarım kazancı arttırıyor

DSİ verilerine göre Türkiye genelinde sulanan arazilerin yüzde 67’lik kısmında yüzeysel, yani salma sulama yapılıyor. Yüzde
19’unda yağmurlama ve yüzde 14’ünde de damla sulama yöntemi kullanılıyor. Özellikle tatlı su kaynaklarının öneminin her geçen gün arttığı bugünlerde tarımsal sulamada gelişen teknolojiden çok daha fazla yararlanmak gerekiyor. Bu anlamda su yönetiminin önemi bir kat daha artıyor. Var olan kaynakların daha efektif kullanılabilmesi adına, üreticilerin su yönetimi noktasında bilinç-lendirilmesi hem mevcut kaynakların daha iyi kullanımını sağla-ması hem de tarımsal verimliliğin artması noktasında katkı sunu-yor. Ancak Türkiye her ne kadar toplam yüzölçümünün yüzde 35’i kadar tarım alanına sahip olsa da tarım alanlarının küçük, drenaj ve tesviye noktasında da sorunlu olması nedeniyle sulu tarıma geçme konusunda sorunlar yaşıyor. Bunun yanında nada-sa bırakma, sulama tesislerinin yetersizliği, tarım alanlarının yerleşim, sanayi ve turizme açılması ve bakım yetersizliği gibi nedenlerden dolayı da Türkiye’de sulama beklenen seviyeye ulaşılamıyor. Halbuki bu sorunun aşılması tarımdan elde edilen
gayri safi milli ziraî gelirin de artmasını sağlayabilir. DSİ’nin hazırladığı bir rapora göre, sulu tarımın kuru tarıma göre gayri
safi milli ziraî gelirde 5 kat daha fazla kazanç sunduğu sonucuna ulaşılıyor.

4 farklı pivot sulama sistemi 

Gelişen tarım teknolojisi ile birlikte damla ve yağmurlama sulama sistemleri üreticiler  tarafından giderek daha fazla tercih ediliyor. Ancak büyük tarım arazilerinin sulanması noktasında bir alternatif daha var; pivot sulama. Yer altı ve yer üstü sularından  faydala-narak, dairesel veya doğrusal bir şekilde sulama yapma imkanı sunan pivot sulama sisteminde tüm işlemler otomatik olarak gerçekleştiriliyor. Kendi içinde center pivot, lineer, pivot ve çekilebilir tip olarak farklılık gösteren sistem, daha çok büyük ölçekli arazilerin sulamasında kullanılıyor. Su dağılımını homojen yaparak işçilik, su ve zaman tasarrufu sağlayan sistem, tamamı galvaniz kaplı çelik borulardan ve çelik konstrüksiyon-dan oluşan yapıya sahip.

Pivot sulamada özellikle tercih edilen bitkiler mısır, ayçiçeği, buğday, arpa, pamuk, patates, şekerpancarı, yonca, bodur meyve ve diğer yem bitkileri. Bunun yanında pivot sistemlerin otomatik sulama yapabilmeleri ve istenirse evden
de idare edilebilmeleri, ayrıca gübreyi otomatik olarak verebilmeleri
üreticilere büyük kolaylık sağlıyor.

Gürsel Aral
Atlantis Mühendislik
Yönetim Kurulu Başkanı

Center pivot su randımanını yükseltiyor 

Kendi içinde farklı modellere ayrılan pivot sulama sistemlerinin en bilinen türü kuşkusuz ki center pivot. Betonarme bir platform üzerinde dairesel bir dönüşle hareket ederek sulamayı otomatik yapabilen sistem, yüzde 15’e varan eğimlerde çalışabiliyor. Center pivot sulama sisteminde su kullanım randımanı da oldukça yüksek. Yüzde 90-95 oranında sulama randımanına sahip olan bu makine-ler tatlı su kaybının arttığı bugünlerde özellikle sulamadan kaynaklı kayıpların azaltılması açısından katkı sunuyor. Center pivotlar center pivotlar 34 ile 60 metre kule aralıklarında üretilmektedir. 50 metreden başlayıp bin 100 metre yarıçapa kadar ulaşabilen tek bir makine ile 3 bin 800 dekar araziyi sulamak mümkün. Bu ölçekte bir arazinin sadece bir makine ile sulanabilmesi enerji, işgücü ve zamandan ciddi ölçüde tasarruf edilmesine imkân tanıyor. Diğer yüzey sulama sistemlerine göre yüzde 35 ila 50 oranında daha az su kullanarak sulama yapabilen pivot sulama sistemleri özellikle su yönetimi noktasında da önemli avantajlar sağlıyor.

Doğrusal sulama için lineer sulama sistemi
Dairesel tarım arazilerinin oranı özellikle Türkiye’de çok düşük seviyede. Özel olarak oluşturulması gereken bu alanlar üreticiler tarafından pek tercih edilmiyor. Kare, dikdörtgen veya düzensiz şekilli tarlaların sulanması noktasında ise, center pivot yerine lineer sulama sistemleri ön plana çıkıyor. Bu sistem center pivottan farklı olarak sabit bir platform üzerinden hareket etmiyor. Doğrusal bir düzlemde çalışan lineer ve pivot sulama sistemleri tarlanın tama-mının kullanılmasına olanak tanıyor. Öyle ki tarlanın yüzde 98’ini sulama imkânı sunarak tarım arazisinin maksimum seviyede işlenmesini sağlıyor. Sulama haricinde sulama haricinde kimyasal gübre uygulaması ve çimlendirme işlemlerinin yapılabilmesine de imkan tanıyan lineer sulama sistemi çiftlik yönetimi programı için de katkıda bulunuyor.

Üretici ihtiyacı yeni model geliştirilmesini sağladı
Center ve lineer sulama sistemleri birbirinden farklı modeller, ancak; markalar üreticilerin talepleri doğrultusunda, onların işlerini kolaylaştırmak için bu iki sistemi bir arada sunan center lineer sulama sistemlerini geliştirdi. Hem doğrusal hem de 180 derece dönebilir yapıda geliştirilen söz konusu sistem, çalışma moduna otomatik olarak geçiş yapabiliyor. Bunlar haricinde çekilebilir tip pivot sulama sisteminin iki tekerlekli, dört tekerlekli ve hibrit olmak üzere farklı modelleri bulunmaktadır. Bu tip lineer sulama sistem-lerinin uzunlukları modele göre değişiklik gösterse de her yöne dönebilen bir yapıya sahip olan bu sistemler, maksimum 500 metreye kadar uzun lineerler için uygun olarak kabul ediliyor.

Türkiye’de 510 bin dekar pivot sulama ile sulanıyor
Pivot sulama sistemleri tarla tarımı yapılan ve 20 dekarın üzerindeki tarlalar için uygun nitelikte. Üstelik tarla tarımın-da hemen her bitki için kullanılabiliyor. Atlantis Mühendislik Yönetim Kurulu Başkanı Gürsel Aral, Türkiye’de center pivot ve
lineer sulama sistemi kullanım oranlarının gün geçtikçe arttığını belirtiyor. Bugün en fazla İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu
bölgelerinde kullanılan pivot sulama sistemleri, Karadeniz bölgesi de dahil olmak üzere Türkiye’nin tamamında tercih edilebiliyor. Aral, “Center pivot ve lineer sulama sistemleriyle şimdiye kadar 510 bin dekardan fazla alan sulanıyor. Bu oran her yıl da ciddi miktarda artıyor” diyor. Pivot sulama sisteminin öncelikli tercih
edilme sebepleri arasında, kullanılan sudan tasarruf edilmesinin yer aldığını dile getiren Aral, “Bunun yanında enerji ve işçilikten tasarruf edilmesi de sistemin kullanımını arttırıyor. Özellikle çok uzun süre kullanılabilmesi, homojen sulama yapması, her türlü bitkinin sulanabilmesini sağlaması da önemli tercih sebebi” diyor
ve üreticilerin her yıl değiştirdikleri bitkileri bu makinelerle ilave bir değişiklik yapmadan sulayabildiğini ifade ediyor. Çelik konstrük-siyon ve sıcak daldırma galvanizli olması nedeniyle ekono-mik ömürleri 25 yıla ulaşan sistemler, bu özellikleri ile dünyanın en ekonomik sulama sistemlerin biri olarak gösteriliyor. Aral, center pivot ve lineer sistemlerle her türlü bitkinin sulanabileceğini ifade ederek, konuyla ilgili şunları söylüyor: “Özellikle tercih edilen bitkiler mısır, ayçiçeği, buğday, arpa, pamuk, patates, şeker-pancarı, yonca, bodur meyve ve diğer yem bitkileri. Bunun yanında pivot sistemlerin otomatik sulama yapabilmeleri ve istenirse evden de idare edilebilmeleri, ayrıca gübreyi otomatik olarak verebilmeleri üreticilere büyük kolaylık sağlıyor.”

Çıkış noktası 2 ana model
Pivot sulama sisteminde ana olarak iki makine bulunuyor. Center pivot ve lineer sulama sistemlerinin dışındakiler de bu iki modelin geliştirilmesi sonucu ortaya çıkıyor. Center pivotlar kendi içlerinde
birçok farklı modellere sahip diyen Aral, “Bunlar sabit olanlar (Center Pivot), hareketli olanlar (Multi Center), Çekilebilir Olanlar (Towabl) ve Köşe Sulayan (Corner) olarak adlandırılıyor. Lineer sulama sistemleri ise düz giden lineerler ve dönüş yapan lineerler şeklinde oluyor. Bunlar ayrıca arazi ve sulama kapasitelerine
göre 2 teker ve 4 teker olarak ve boruyla su alan ve kanaldan su alan modeller olarak ayrılıyor. Bunların dışında bir de hibrit olan modeller mevcut; center lineer ve hipodrom sistemleri gibi” diyor.

En fazla İç ve Güneydoğu Anadolu’da kullanılıyor
Pivot sulama sistemlerinden Türkiye genelinde en yaygın şekilde kullanılanı dairesel hareket eden center pivot ve doğrusal hareket eden lineer sulama sistemleri. Her iki sistemin de tamamen
arazi şekline ve yapısına uygun şekilde projelendirildiğini belirten Aral, “Hangi sistemin kullanılacağı proje sonrasında ve üretici taleplerine göre belirleniyor. Mesela kareye yakın arazilerde center
pivot, dikdörtgen şekline yakın arazilerde lineer sulama sistemleri daha çok tercih ediliyor” diyor. Türkiye’de son yıllarda yoğunlaşan
arazi toplulaştırma çalışmaları sonrasında lineer sistemlerin daha fazla kullanılmaya başlandığını belirten Aral, bunun sebebine
yönelik olaraksa şunları söylüyor: “Arazi toplulaştırmalarından sonra tarlalar uzun ince dikdörtgen yapıya dönüşmeye
başladı. Ayrıca toplulaştırma yapılan parsellerde su kaynağı düşük basınçlı hidrantlara göre tesis edildiğinde, her iki sistem de tercih edilebiliyor. Sistemler çok düşük elektrik enerjisi tükettiğinden,
üreticiler için önemli bir tasarruf sağlıyor. Elektrik olmayan yerlerde ise güneş enerjisi ya da jeneratör ile çalışabiliyorlar” diyor.

Güneş enerjisi ile çalışan pivot sulama
Elektrikli pivot sulama sistemlerinin yanı sıra Türkiye’de yapılan çalışmalar sonucunda 2016 yılında başlanan, Karacadağ
Kalkınma Ajansı’nın desteklediği ve GAP Yenilenebilir Enerji ve Enerji Verimliliği Merkezi’nin iştirakçi olarak yer aldığı “Güneş Pilli Center Pivot Sulama Sistemi” projesi hayata geçirildi. GAPTAEM tarafından desteklenen proje sonrasında 2016 yılında Şanlıurfa’nın GAP Tarımsal Araştırmalar Enstitüsü Gündaş İstasyonu’nda
örnek bir sistem kurulumu yapıldı. Söz konusu sistem; güneş pili gücü ile bin dekar alanı sulayabiliyor ve büyük güçlü derin kuyular için 100 metre derinlikten saatte 200 ton ve 4 bar basınç ile sulama yapabiliyor. Şebeke elektriği sık sık kesilen yerlerde çalışacak şekilde tasarlanan sistem hem şebeke bağlantılı hem de
şebeke bağlantısız sadece güneş gücü ile çalışıyor. Tamamlandığında ise otomasyon sistemi, uzaktan takip ve kontrolü sağlayan bir sistem olacak. Güneş pili destekli sulama sistemlerinde birim alandaki enerji ihtiyacı suyun uzaklığıyla, yetiştiricilik yapılacak bitki cinsiyle ve sulama yöntemine göre değişkenlik gösteriyor. Bundan dolayı araziden araziye güneş pili sistemlerinde maliyetler değişkenlik göstermekle birlikte güneş
pilleri, şebeke elektriğiyle sulamanın güç olduğu tüm alanlarda kullanılabiliyor. Kurulum masrafı başlangıçta yüksek görünse de ürün bazında kendini ilk yıllarda amorti ediyor. Özellikle enerji nakil hattının olmadığı bir yerde ve sulama yapılmayan bir araziye kurulumu yapıldığında kendini ilk iki yılda amorti edebiliyor. İlk kullanımı ve kurulumu GAPTAEM’e ait olan bu üç sistemin özel sektör aracılığıyla yaygınlaşması için görüşmeler yoğun şekilde
devam ediyor. Hem yurt içinden hem yurt dışından büyük talep gören projelerin yakın zamanda tarımsal üretimin yapıldığı
birçok alanda kendine yer bulması bekleniyor.

Pivot sulama sistemlerinin eksileri neler?
Çok sayıda avantajı olsa da pivot sulama mükemmel bir sulama sistemi sayılmaz. Tüm sulama sistemleri gibi onun da eksi yönleri bulunuyor. Bu sistemin ilk ve en önemli olumsuz tarafı kuşkusuz yüksek satın alma maliyeti. Ayrıca yaşanabilecek bir olumsuzlukta bakım maliyetlerinin de nispeten fazla olması nedeniyle pivot sulama sistemlerini hitap ettiği üretici kitlesi kısıtlanıyor. Her ne kadar gelişen tarım teknolojisi ile birlikte daha küçük tarım
arazilerinde de kullanılabiliyor olsa da pivot sulama sistemleri genelde büyük araziler için uygun.

Sulu tarıma geçişin arttırılması verimi ve kazancı arttırabilir
Türkiye’de toprak ve su kullanımı ile ilgili çok sayıda sorun bulunuyor. Sulanabilir arazi miktarı çok geniş ancak bu alanın yüzde 40’a yakın kısmı sulanabiliyor. Yüzey kaynaklarının
yüzde 66,85’i, yeraltı suyu potansiyelinin ise yüzde 27’si kullanılamıyor. Sulama projelerinin tamamlanmamasından
kaynaklı olarak tatlı su potansiyelinden yeterince faydalanılamıyor. Ülke genelinde yüzey sularının yüzde 40’ı, yeraltı suyunun ise yüzde 50’si kullanılırken; kullanılabilir durumdaki yeraltı suyunun yüzde 25’i hizmete sunulmuş olmasına rağmen kullanılmıyor.
Bu bakış açısı ile Türkiye’deki tarım vizyonunun yeniden oluşturulması ve üreticilerin sulu tarıma geçmesinin teşvik
edilmesi gerekiyor. Özellikle sulu tarımın, kuru tarıma göre
daha yüksek gayri safi zirai hasıla sağlaması hem üreticinin kazancını hem de ülkenin tarım ürünlerin satışından elde ettiği geliri arttırabilir. Bunun yanında giderek artan nüfusa paralel olarak gıda ve su ihtiyacının artması sonucunda su yönetimi de önem
kazanıyor. Bu nedenle su kayıplarını en aza indirebilen seçenek-lerden olan pivot sulama sistemlerinin yaygınlaşması sağlana-bilir. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın Türkiye genelinde sürdürdüğü, “Bireysel Sulanma Sistemlerinin Desteklenmesi Hibe Desteği”nin daha geniş tabanlı bir yapıyı kapsaması da sistemin kullanım oranını arttırabilir.

Bir cevap yazın